IV.Murad

<!-- /* Font Definitions */ @font-face {font-family:"Comic Sans MS"; panose-1:3 15 7 2 3 3 2 2 2 4; mso-font-charset:162; mso-generic-font-family:script; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:647 0 0 0 159 0;} @font-face {font-family:"Book Antiqua"; panose-1:2 4 6 2 5 3 5 3 3 4; mso-font-charset:162; mso-generic-font-family:roman; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:647 0 0 0 159 0;} @font-face {font-family:"Bookman Old Style"; panose-1:2 5 6 4 5 5 5 2 2 4; mso-font-charset:162; mso-generic-font-family:roman; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:647 0 0 0 159 0;} @font-face {font-family:"Edwardian Script ITC"; panose-1:3 3 3 2 4 7 7 13 8 4; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:script; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:""; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} @page Section1 {size:595.3pt 841.9pt; margin:70.85pt 46.3pt 70.85pt 54.0pt; mso-header-margin:35.4pt; mso-footer-margin:35.4pt; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} -->

On soruda

IV. Murad

Bir dizi düzenlemeyle devlet düzenini yeniden kuran IV. Murad, Osmanlı'yı 15 yıldır süren istikrarsızlık döneminden çıkardı. Ayrıca yaptığı iki İran seferiyle İmparatorluk topraklarının doğu sınırlarını güvence altına aldı.

Erhan Afyoncu / Popüler TARİH / Haziran 2002

 

1.  IV. Murad tahta nasıl çıktı?

2. Kösem Sultan döneminde ne oldu?

3.  IV. Murad iktidarım nasıl kurdu?

4.  Revan Seferi neden yapıldı?

5.  Bağdat Seferi nasıl sonuçlandı?

6.  Dönemin yenilikleri nelerdi?

7.  Neden kahvehaneler kapatıldı?

8.  Hezarfen ve Lagari İsa 'efsane' miydi?

9.  IV. Murad nasıl öldü?

10.  IV. Murad nasıl bir kişiliğe sahipti?

 

1 - IV. Murad tahta nasıl çıktı?

II.Osman'ın tahttan indirilmesi üzerine IV. Mustafa ikinci kez tahta çıkarıldı. Ancak pa­dişahın ruh sağlığının, hü­kümdarlık yapmaya elverişsiz olması yüzünden, iktidar zor­baların elindeydi. IV. Musta­fa'nın son sadrazamı Keman­keş Ali Paşa, padişah tahttan indirilmediği müddetçe devlet işlerinin düzelemeyeceğini dü­şündüğünden, devlet ileri gelenlerini toplayarak bu mese­leyi gündeme getirir. Toplan­tının sonunda IV. Musta­fa'nın tahttan indirilmesine ve yerine I. Ahmed'in oğlu ve II. Osman'ın küçük kardeşi şeh­zade Murad'ın geçirilmesi ka­rarı çıkar.

IV. Murad tahta geçtiğinde 12 yaşındadır ve o tarihe kadar hüküm sürmüş padişahlar için­de, en küçük yaşta tahta geçe­ni odur. Tahta geçtiğinin ertesi günü, Eyüp Sultan'da Şeyh Aziz Mahmud Hüdayi'nin elinden kılıç kuşanır ve sünnetsiz olduğu için, cülusunun 5. günü sünnet edilir.

 

2 - Kösem Sultan döneminde ne oldu?

IV.Murad'ın çocuk yaşta olması nedeniyle, iktidara kimin hakim olacağı konu­sunda bir çekişme yaşanır. Önceki padişahlar zamanında eski saraya sürülmüş olan Kö­sem Mahpeyker Sultan ve sadrazam, devlet ileri gelenle­riyle askerlere para dağıtarak kendi hakimiyetlerini kurma­ya çalışırlar.

O sıralar, Bağdat'ı ele ge­çiren Safeviler, Sünni halkı kı­lıçtan geçirir ve Osmanlı top­raklarında ilerleyerek Mar­din'e ulaşırlar. Bu durum sad­razamın azline neden olur.

Kösem Sultan, sık sık dev­let görevlilerini değiştirerek yaklaşık 10 yıl devleti idare eder. Bu süre içerisinde 8 sad­razam, 9 başdefterdar değişir.

Bu   dönemde  İmparatorluk, iç ayaklanmalar ve dış sal­dırılarla iyice yıpranmıştır. Abaza Mehmed Paşa'nın ayaklanmaları Anadolu'yu al­tüst edip Osmanlı'nın İran se­ferlerini aksatmıştır. Kırım'da, Yemen'de, Lübnan'da, Mı­sır'da isyanlar meydana gel­miştir. Askere verilen paralar artmış, vergi toplama sistemi bozulmuş, devletin gelirleri düşmüş ve fiyatlar yükselmiş­tir.

10 Şubat 1632'de İran Seferi'nde başarısız olan Sadrazam Hüsrev Paşa'nın azledilmesi üzerine ayaklanan as­kerler saraya yürür ve yeni Sadrazam Hafız Ahmed Paşa ile birlikte padişaha yakın 17 kişi­nin kellelerini isterler. Babüssaade Kapısı'nın önün­de asileri dinlemeye çıkan pa­dişah, eğer istedikleri veril­mezse, işin başka türlü olaca­ğı yönünde tehdit edilir.

IV. Murad sinirlenip içeri girer. Ancak burada da askeri isyana teşvik eden Recep Paşa tarafından durumun daha kö­tüye gideceği yönünde uyarı­lır. Padişahın zor durumda kaldığını gören Hafız Ahmed Paşa, hançerini çekerek aske­rin üzerine yürür ve padişahın gözleri önünde asiler tarafın­dan parçalanır. Bununla tes­kin olmayan asker, Şeyhülis-lam'ın evini yağmalar.

Asileri memnun etmek için Recep Paşa sadrazam yapılır. Ayrıca üst düzey bazı yönetici­lerle şeyhülislam ve kadıaskerler değiştirilir. Asiler karşısın­da bir şey yapamamanın aczi, IV. Murad'ı derinden etkiler. Hadise biraz yatıştıktan sonra ilk iş olarak Tokat'ta bulunan eski sadrazam Hüsrev Paşa'yı öldürtür. Bunu haber alan asker, 12 Mart'ta bir kez daha ayakla­narak padişahın ya­kınlarından üç kişi­yi 'ister'; hatta şeh­zadelerin de emni­yet altında olmadı­ğını, onların kendi korumalarına veril­mesi gerektiğini öne sürerek padişahı tehdit ederler. IV. Murad şehzadelerin sağ olduğunu ispat et­mek için, onları dairelerinden çıkarıp askere göstermek zorunda kalır.

IV. Murad'm annesi Kösem Sultan (üstte) ve padişahın, 1971 yılında Rahmi Pehlivanlıoğlu tarafından yapılan yağlıboya bir portresi (solda). Ricaut'nun kitabından bir gravür: Hafız Ahmet Paşa, IV. Murad'm 'Ayak Divam'nda zorbalar tarafından parçalanıyor (altta).

Sayfa resimleri aynı başlıkla: http://onsoruda.blogspot.com

3 - IV. Murad iktidarını nasıl kurdu?

Devlet yönetimini eline almak üzere harekete geçtiğinde, IV. Mu­rad, 21 yaşındadır: 18 Mayıs 1632'de yapılan Divan top­lantısından sonra Sadrazam Topal Recep Paşa'yı huzuru­na çağırır; "Gel bakalım topal zorbabaşı" diyerek önce onu dinler sonra da boğdurtup ce­sedini, onunla birlikte Saray'a gelen zorbaların önüne attırır.

Sadrazamın öldürül­mesi zorbalar arasında şaşkınlık yaratır; 15-20 gün, ne yapacakla­rını bilemezler. 9 Haziran 1632'de de Okmeydanı'nda toplanırlar. Padişahın, sadrazama sipahilere es­kiden sahip olmadık­ları görevlerin veril­meyeceği yönünde hatt-ı hümayun verdi­ğini duyunca da Sulta­nahmet'e gelirler. Bu gelişmeler üzerine pa­dişah, askerin ileri gelenlerini Sinan Paşa Köşkü'nde topla­yarak bir Ayak Divanı tertip­ler. IV. Murad yaptığı konuş­mada, herkesin devlete itaat etmekle mükellef olduğunu, serkeşliklerin bitmesi gerekti­ğini uzun uzun anlatır. Asker­den de konuşanlar dinlendik­ten sonra her askeri gruba ita­at yemini ettirilir. Konuşulan­lar ve yeminler kayda geçirilir ve vezirlerle ulemanın ileri ge­lenlerine imzalatılır. Padişahın iktidara hakim olamadığı dö­nemde zorbalık yapanlar tes­pit edilip teker teker öldürü­lür.

 

4 - Revan Seferi neden yapıldı?

Osmanlı'nın zaferiyle sonuçlansa da 1578 yılında başlayan İran savaşları önce toprak kayıpla­rına yol açar. Bunun nedeni, 17. Yüzyıl'ın başlarında alev­lenen Celali İsyanları ve idari mekanizmadaki boşluklardır. Hatta 1578'den önce elde edi­len toprakların bir kısmı da Safevi işgaline uğrar. Özelikle Bağdat'ın İranlıların eline geç­mesi, Osmanlı siyasetini bura­yı geri almaya endeksler. Sün­ni Müslümanların bulunduğu yerlerin Safevilerin eline geç­mesi İmparatorluk dahilinde, özellikle İstanbul'da büyük bir öfkeye neden olur.

İran üzerine yapılan sefer­lerde bir netice alınamamış, hatta bazıları yarıda kalmıştır.

 

Topal Recep Paşa IV. Murad tarafından boğduruluyor (üstte). IV. Murad'ın Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki kaftanı (sağda). Macar kaynaklı bir gravürde, Topal Recep Paşa (altta). Revan Seferi'ni temsil eden bir kartpostal (sağ altta).

 

Sayfa resimleri aynı başlıkla: http://onsoruda.blogspot.com

 

IV.   Murad  uzun   bir hazırlık     yaptıktan sonra  1635  yılı  ba­harında İran'a doğru harekete geçer. Sefer boyunca görevinde ihmal gösterenleri, hakkında şikayeti olan yöneticileri, yolda ele geçirdiği zorbala­rı idam ettirir.

26 Temmuz'da Revan Ka­lesi önlerine gelen Osmanlı ordusunun kuşatmasına daya­namayan Safeviler, 8 Ağustos'ta teslim olurlar. Kalenin hakimi Emirgûneoğlu Tahmasb Kulu, padişahın hizme­tine girer ve onun yakın çevre­sinde yer alır. Bugünkü Emirgan'ın adı da ondan gelir. Os­manlı kuvvetleri 13 gün sonra Tebriz'e girer. Kışın yaklaş­ması ve Safevilerin de meyda­na çıkmaması nedeniyle IV. Murad Osmanlı topraklarına döner.

Kardeş katlinin uzun bir süredir uygulanmıyor olması­na rağmen o sıralar IV. Mu­rad, kardeşlerini ortadan kaldırmanın yollarını düşünmek­tedir. Revan'ın fethi üzerine bu fikrini uygulamaya ko­yar. Fethi İstanbul'a bildi­rirken,   gönderdiği bir diğer emirle de kardeş­leri Bâyezid ve Süley­man'ı boğdurtur.

 

5 - Bağdat Seferi nasıl sonuçlandı?

Osmanlı ordusunun ayrılmasının ardın­dan Safeviler hareke­te geçerek Revan'ı kuşattılar. Kışın gelmesi nedeniyle takvi­ye kuvvetleri gönderilemeyince, 3 ay direnen Revan Kalesi düştü. Safeviler bu başarıları­na rağmen, Revan Seferi'ne bizzat padişahın çıkmasından etkilenmişlerdi. Bu yüzden ba­rış için elçi gönderdiler. An­cak ikinci bir sefere niyetli olan IV. Murad, barış teklifi­ne yanıtını Bağdat'ta vereceği­ni söyleyerek elçiyi hapsettirdi. Bağdat Seferi'ne çıkmadan önce, hayattaki iki kardeşin­den Kasım'ı öldürttü.

8 Mayıs 1638'de İstan­bul'dan Bağdat'a doğru hare­ket edildi. Revan Seferi'nde olduğu gibi, yol boyunca bir­çok kimse idam edildi. 15 Kasım'da Bağdat önlerine gelen Osmanlı ordusu şehri kuşattı.

Veziriazam Tayyar Mehmed Paşa'nın da şehit olduğu ve bir buçuk ay süren kuşat­ma sonucunda, Bağdat teslim oldu.

Bağdat tekrar Osmanlıla­rın eline geçmişti. Padişah İs­tanbul'a dönünce bu zaferin anısına, Topkapı Sarayı'nda, 'Bağdat Köşkü' diye anılan bir köşk de yaptırdı.

Sadrazam ordu ile Bağ­dat'ta kalmıştı. İki taraf ara­sında, elçiler gelip gitmeye başladı. Sadrazam Kemankeş Kara Mustafa Paşa bir taraf­tan da ordu ile ilerliyordu. So­nunda 1623'ten beri devam eden savaşlar, Kasr-ı Şirin önünde, Zehab'ta Osmanlı karargahına gelen Safevi elçisi Saru Han ile üç gün devam eden görüşmeler sonucu imza­lanan antlaşma ile noktalandı. 17 Mayıs 1639'da. imzalanan bu antlaşmanın önemi, iki devlet arasında uzun süre de­vam edecek sınırın çizilmesine olanak tanımasında yatar.

 

IV. Murad'ı Bağdat Seferi'nde temsil eden bir kartpostal (solda). IV. Murad'ın Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki eldiveni (sol altta). IV. Murad'ın Bağdat Seferi anısına, Topkapı Sarayı bahçesine yapılan Bağdat Köşkü (altta).

 

Sayfa resimleri aynı başlıkla: http://onsoruda.blogspot.com

 

6 – Dönemin yenilikleri nelerdi?

Bir dizi yeni düzenleme yaparak IV.  Murad, Osmanlı'yı 15 yıldır sü­ren istikrarsızlık döneminden çıkardı.   Padişah,   otoritesini yeniden tesis eder ve devlet düzenini yeniden kurarken, Koçi Bey'in yazdığı risaleden esinlendi.

Bürokrasi, asker ve ulema arasında, rüşvet alanlar belir­lenip ya öldürüldü ya da sür­güne gönderildi. Haksız ka­zanç müsadere edilerek devlet hazinesine katıldı.

IV. Murad vergi kayıtlarını yeniden gözden geçirtip vergilerin düzenli ödenmesini sağladı. Tımar sistemini göz­den geçirdi: 1632'de yaptırdı­ğı tımarlı asker sayımıyla hak­sız yere kullanılan tımarlar tespit edilip, asker sayısı yeni­den belirlendi. Yeniçeri Ocağı'na çekidüzen verildi.

IV. Murad döneminde hattatlık ve musiki, dikkate değer bir gelişme göstermiştir.

 

7 – Kahvehaneler neden kapatıldı?

İstanbul’da 1633’de meydana gelen büyük yangın, kentin beşte birini yok etti. IV. Murad'ın otoritesini yeni yeni kurduğu bu yıllarda, bu yangın, kahvehaneler de hoşnutsuzlukla dile getiril­meye başlandı. IV. Murad da bir ferman yayımlayarak kah­ve ve tütün içilmesini yasakla­dı; kahvehaneleri kapattırdı.

Bir yıl sonra da meyhane­ler kapatıldı ve içki yasağı başladı. Bu yasaklara uyulup uyulmadığı, bizzat IV. Murad tarafından sıkı ve sert bir şe­kilde denetlenmeye başlandı.

IV. Murad'ın hükümdarlı­ğı süresince de bu yasaklar sı­kı bir biçimde uygulandı.

Özellikle tütün yasağı ne­deniyle birçok kişi öldürüldü. Bu yasaklarda, devrin önde gelen ulemasından olan ve tutuculuğuyla tanınan Kadızâde'nin de yoğun etkisi vardı.

 

8 - Hezarfen ve Lagari İsa 'efsane' miydiler?

Bu dönemde yapılan iki gösterinin yankıları gü­nümüze kadar gelir. Bunlardan birinin kahramanı, Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçan Hezarfen Ahmed Çelebi'dir. Diğeri ise IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın doğumu nedeniyle yapılan törenlerde füzeye benzer bir aletle hava­lanan Lagari İsa'dır.

Ancak bu iki şahsiyetin gösterileri hakkındaki tek kaynağımız, Evliya Çelebi'nin seyahatnamesidir.

O dönemde ve daha sonraki tarih­lerde yazılan kitaplarda, bu ko­nuda bir bilgi yer almamaktadır. Bu konuda, Os­manlı arşivinde de bir araştırma yapılmamıştır. Bazı ta­rihçiler ise bu kişilerin hayali olduğunu iddia ederler. An­cak Evliya Çelebi'nin verdiği bazı bilgilerin dönemin başka kaynaklarıyla yapılan karşı­laştırması, bunların son dere­ce doğru ve güvenilir olduğu­nu ortaya çıkarmıştır. Bu yüz­den, bu iki şahsiyetin birer 'ef­sane' olduğu yönündeki bilgi­lere şüpheyle yaklaşılmalıdır.

 

16. Yüzyıl'ın sonunda İstanbul'da bir kahvehane (sağda; Metin And'ın 'Osmanlı Tasvir Sanatları' adlı yapıtından). Dönemin yazarları arasında, Hezarfen Ahmed Çelebi ve Lagarı İsa'dan yalnızca Evliya Çelebi söz etmektedir (sağ altta). Münif Fehim'in çizgileriyle Lagari İsa'nın Haliç kıyısından roketle havalanışı (sağ sayfada, üstte). Levni'nin çizgileriyle IV. M ur ad (sağ sayfada, ortada). IV. Murad'ın İstanbul'da gece çıktığı teftiş gezilerinden birini tasfir eden gravür (sağ sayfada, altta).

 

Sayfa resimleri aynı başlıkla: http://onsoruda.blogspot.com

 

9 - IV. Murad nasıl öldü?

Nıkris hastalığına ya­kalanan IV. Murad'ın bu rahatsızlı­ğı, Revan Seferi sırasında or­taya çıkmıştır. Seferden dön­düğünde hasta olan padişah bir ara düzelince, 1639 yılı Kasım ayında Beykoz tarafla­rında ava gider; ancak rahat­sız bir şekilde geri döner. Du­rumunun iyice ağırlaşması üzerine, yakın çevresi padişa­ha, içkiyi bırakmasını tavsiye eder. Aşırı derecede içen padi­şah, kadehleri kırarak içkiye tövbe ettiyse de rahatsızlığının şiddeti azalınca, Silahdar Mustafa Paşa gibi bazı kişile­rin telkiniyle yeniden içkiye başlar. İçki içtiğinin ertesi gü­nü tekrar rahatsızlanan IV. Murad bir daha yataktan kalkamaz. 8 Şubat gecesi, 28 ya­şında kardeşi Şehzade Kasım'ı boğdurttuğu odada ölür. Er­ken yaştaki ölümü, aşırı dere­cede içki içmesine bağlanır. Ölmeden önce Os­manlı hanedanının hayatta kalan tek üyesi olan kardeşi şehzade İbrahim'i öldürtmek istediği, ancak saray halkı­nın bunu engelledi­ği söylenir. Cena­zesi, babası I. Ahmed'in türbesine defnedilmiştir.

 

10 - IV. Murad nasıl bir kişiliğe sahipti?

Son derece sert bir kişiliğe sahip olan IV. Murad, emirlerinin mutlaka yerine getirilmesini isterdi.

IV. Murad devlet işlerin­de düzeni sever, lakayt tavır­lardan hoşlanmaz ve işlerin, verdiği emirlere uygun ola­rak, sonuçlandı­rılıp sonuçlandı­rılmadığını takip ederdi.

Güçlü hafızasıyla IV. Mu­rad, yıllar önce gördüğü insanları unutmazdı; hü­kümdarlığının ilk yıllarında kendi­sine karşı zorba­lık yapanları, yıllar sonra or­du içerisinde gördüğünde, ta­nımıştı.

Kızdığı zaman en ufak bir bahanede adam öldürten IV. Murad'ın bu tavrı, devlet adamları ve asker arasında ol­duğu kadar, halk arasında da büyük bir korku yaratmıştı.

Osmanlı tarihinde ilk defa bir şeyhülislâm (Ahizâde Hü­seyin Efendi) onun zamanında idam edilmiş; dönemin ünlü şairi Nef'î'yi, emirlerine uy­madı diye o öldürtmüştü.

Tütün ve afyondan nefret eden IV. Murad, aşırı derece­de içki düşkünüydü.

IV. Murad daha çok, Si­lahdar Mustafa Paşa, Emirgûneoğlu ve Musa Çelebi gibi yakın çevresindeki kişilerle iç­ki alemleri yapmayı severdi.

 

Sayfa resimleri aynı başlıkla: http://onsoruda.blogspot.com

 

*M. Cavid Baysun, "Murad IV”, İA, VIII,625-647

*Vâhid Çabuk, Sultan IV. Murad Han, İstanbul 1995

* Rhoads Murphy, The Functioning of the Ottoman Army under Murad IV (1623-1639/1032-1049) : Key to the Understanding of the Relationship between Center and Periphery in Seventeenth Century Turkey, Doktora Tezi, Chicago 1979

* Osmanlı İmparatorluğu, I, Robert Mantran, çev. Servet Tanilli, İstanbul

* Nezihi Aykut, "IV. Murad'ın Revan Seferi Menzilnâmesi", Tarih Dergisi, sayı: 34 (İstanbul 1984), s. 183-246

* Ersin Gülsoy, Girit'in Fethi ve Adada Osmanlı İdaresinin Tesisi (1645-1670), Marmara Ünv. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1997 "

* Tahsin Ünal, "Savaşa Çıkan Osmanlı Ordusunda Lojistik İşleri-IV. Murad'ın Bağdad Seferi Hazırlıkları", Türk Kültürü, sayı: 58 (Ankara 1952), s. 726-740

* Mustafa Cezar vd., Mufassal Osmanlı Tarihi, IV, İstanbul 1960

* Lucette Valensi, Venedik ve Bâb-ı lii, çev. A. Turgut Arnas, İstanbul 198

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !